تبلیغات
یا مهدی (عج) تا کی انتظار

 جهانی سازی، عدالت اقتصادی و مهدویت - بخش دوم

 شاخص‌های عدالت اقتصادی مهدوی
 همان‌طور که در تعریف عدالت اقتصادی گفته شد،  عدالت اقتصادی به معنای فرایند تصمیم‌گیری مبتنی بر  اسلام ( كه امور را به سه امر الهی، امور عمومی،‌  و  امور خصوصی تقسیم می‌كند) است كه در زمینه تولید، به ((عدالت در حفظ و گسترش ثروت))، یعنی رشد اقتصادی پایدار؛ در زمینه توزیع، به ((عدالت در توزیع ثروت))؛‌ و در زمینه مصرف یا رفاه اقتصادی یا تقلیل كمبود كالاها و خدمات، كه هدف نهایی خرده نظام اقتصادی اسلام است، به ((آموزه كفایت)) می‌رسد. بنابراین تعریف، گسترة شاخص‌های عدالت اقتصادی مهدوی را می توان در سه محور تولید، توزیع [ کاهش فقر و نابرابری] و مصرف از روایات عصر ظهور استخراج کرد.

1. رشد اقتصادی پایدار
رشد اقتصادی پایدار، افزایش بلندمدت ظرفیت تولید به منظور افزایش عرضه كل است تا بتوان نیازهاى جمعیت را تأمین كرد. صفت پایداری بر رشدی تأکید دارد که در آن، تأمین مستمر نیازها و رضایتمندی افراد همراه با افزایش کیفیت زندگی انسان مد نظر است.

البته افزایش ظرفیت بلندمدت تولید به ترقیات نوین فنى و تطبیق آن با شرایط نهادى و ایدئولوژیك مورد تقاضاى آن بستگی دارد. معیارها و اصول پیش‌گفته عدالت اقتصادی، یعنی اصل مشارکت، اصل توزیع، اصل بازتوزیع و اصل هماهنگی، رشد اقتصادی پایدار را تضمین می‌کنند. به‌كارگیرى روش‌هاى تولیدى مبتنى بر دانش، علت نزدیک این افزایش ظرفیت بلندمدت تولید است. در واقع، تفاوت اساسى جوامع صنعتى با جوامع پیشاصنعتی در همین نكته اخیر است. نگاهى به تاریخ گذشته بشر نشان مى‏دهد كه علم و فن همواره وجود داشته است، اما آن‌چه كه تازه است روش كسب علم و فن و روش انتقال آن در میان افراد یك نسل و یا از نسلى به نسل دیگر است. به دیگر سخن، وجه ممیزه دوران‏هاى تاریخى بشر در وجود یا فقدان ذخایر علمى فنى نیست؛ بلكه آن‌چه در زمینه علم و فن، یك دوران تاریخى را از دوران پیشین جدا مى‏سازد دو روش یا ساز و كار اصلى زیر است:
الف) ساز و كار اول: روش كسب علم و فن؛
ب) ساز و كار دوم: روش انتقال علم و فن.
جوهرة تغییر و تحول در این دو ساز و كار (مكانیسم) اصلى در جوامع صنعتى و پیشاصنعتی در جدول زیر خلاصه گردیده است.

شرح جامعه پیشا صنعتی(سنتی) جامعه صنعتی (مدرن)
روش کسب علم و فن تجربه و خطا در صحنه تولید مطالعات کتابخانه ای و آزمون های آزمایشگاهی
روش انتقال علم و فن شاگردی و ممارست در صحنه تولید دوره های آموزش از پیش تدوین شده
دو تحول اساسى یاد شده باعث شده است كه بشر در دوران جدید تاریخ خود، موفق به صرفه‏جویی‌هاى عظیم در نادرترین منبع خود، یعنى زمان، گردد و این صرفه‏جویى است كه امكانات بازدهى و تولید را براى انسان‌هاى عصر جدید فراهم آورده است.
اما در نظام جهانی مهدوی، رشد اقتصادی پایدار به بالاترین حد خود در طول تاریخ بشریت خواهد رسید. پیامبر اكرم(ص) در این باره مى فرماید:
((یتنعّم امّتى فى زمن المهدى(ع) نعمةً لم یتنعّموا قبلها قطّ... )).
امت من در زمان مهدى(ع) به رفاه و نعمت‌هایى دست می‌یابند كه پیش از آن در هیچ دوره‌اى دست نیافته بودند.
احادیث درباره رفاه اقتصادى و رشد فوق‌العادة دوران ظهور بسیار است و این شاید اهمیت موضوع و نقش آن را در ساختن جامعه آرمانى اسلام مى‌رساند. پیامبر اكرم(ص) مى فرماید:
یكون فى امتى المهدى ... یتنعم امتى فى زمانه نعیماً لم یتنعموا مثله قطُّ البَر والفاجر، یُرسل السماء علیهم مدراراً و لاتدّخر الارض شیئاً من نباتها.
در امت من، مهدى(ع) قیام كند ... و در زمان او، مردم به رفاه و نعمت‌هایى دست مییابند كه در هیچ زمانى دست نیافته باشند، همه چه نیكوكار و چه بدكار. آسمان باران رحمتش را بر آنان ببارد و زمین چیزى از روییدنی‌هاى خود را پنهان ندارد.
بدین ترتیب، عمران و آبادى زمین و بهره‌بردارى از امكانات آن، تا حدى كه عمران مكانى موجب تخریب محیط زیست نشود و از همه تكنیك‌های دقیق علمى و فنى و متناسب با محیط زیست استفاده شود و از سودجویی‌ها و تكاثرطلبى گروه معدودى مسرف جلوگیرى گردد، از اقدامات امام زمان(ع) خواهد بود؛ به‌گونه‌ای كه هیچ نقطه‌اى تخریب شده باقى نمیماند، مگر این‌كه آباد میشود. امام باقر(ع) میفرماید:
زمین براى قائم ما در هم پیچیده میشود (و همه‌چیز در كنترل و نظارت دقیق ایشان است) و در زمین، جاى خرابى باقى نمیماند، مگر این‌كه آباد و عمران گردد.
عمران و آبادانی زمین و رشد اقتصادی پایدار فرمان خداوندی در هنگامة بعد از ظهور است كه به علت تقواى عمومى مردم و هدایت آنان توسط انسان كامل، یعنى امام زمان(ع)، به‌طور کامل به اجرا در می‌آید. از این رو خداوند نیز وعده خود را درباره جامعه تقوا پیشگان آشكار میكند:
فقلتُ استغفروا ربَّكم انّه كان غفّاراً. یُرسل السماء علیكم مدراراً و یُمددكم باموال و بنین و یجعل لكم جنات و یجعل لكم انهاراً.
سپس گفتم از پروردگارتان آمرزش بخواهید كه او آمرزنده است، تا از آسمان برایتان پى در پى باران فرستد و شما را به اموال و فرزندان مدد كند و برایتان بستان‌ها و نهرها بیافریند.
امام على(ع) دربارة این نعمت در عصر ظهور مى فرماید:
چون قائم(ع) قیام كند، آسمان ـ چنان‌كه باید ـ باران بارد و زمین گیاه رویاند ... به گونه‌اى كه یك زن [دركمال امنیت و آرامش] از عراق درآید و تا شام برود و جز بر زمینه‌اى سرسبز گام ننهد.
در دوران ظهور، كه دورانی سراسر آگاهى و عصر شناخت‌هاى كامل و اصیل و مفید است، همه زوایاى زندگى انسان روشن میگردد. أبان از امام صادق(ع) نقل میكند:
العلم سبعة و عشرون حرفاً فجمیع ما جائت به الرسل حرفان ...فاذا قام قائمنا اخرج الخمسة و العشرین حرفاً فبثّها فى الناس و ضمّ الیها الحرفین حتى یبثّها سبعة و عشرین حرفاً.
دانش 27 حرف یا شعبه و شاخه است. تمام آن‌چه پیامبران براى بشریت آورده‌اند، دو حرف بیش نبود و مردم نیز بیش از آن دو حرف را نشناختند؛ اما هنگامی‌كه قائم قیام كند، 25 حرف دیگر را آشكار ساخته و در پرتو خورشید وجودش، در میان مردم منتشر میسازد و آن دو حرف را نیز بدان ضمیمه ساخته تا همة علوم كامل و منتشر گردد.
در آن عصر، طبیعت كاملاً مسخّر انسان میگردد و بدین ترتیب، سرمایه‌هاى عظیمى در اختیار بشر قرار می‌گیرد تا با هدایت و رهبرى امام عادل جهانى، یعنى امام منتظر(ع)، به كمال و سعادت برسد. امیرالمؤمنین على(ع) درباره بهره‌بردارى از معادن و منابع زیرزمینى در آن عصر پرشكوه میفرماید:
((وتُخرج له الارضُ أفالیذَ كبدها، و تلقى الیه سِلماً مقالیدها...)).
زمین آن‌چه را كه در اعماق خویش دارد، براى وى بیرون دهد و همه امكانات و بركات خویش را در اختیار او گذارد.

2. حذف فقر
اسلام با پذیرش کامل ((معیار نیاز)) که مبتنی بر حق زندگی و حق معاش برای همگان است، تداوم فقر را تحمل نمی‌کند و با آن به شدت مبارزه می‌کند. یكی از دغدغه‏های بزرگ و اساسی اولیای الهی، پیامبر گرامی اسلام و امیرمؤمنان علی‏(ع)، در تمامی دوران زندگی‌شان، این بوده كه فقر، نیازمندی و نابرابری را از چهره جامعه و افراد آن زدوده شود و از طریق اشتغال آبرومندانه و سیاست‏های صحیح اقتصادی، درآمدی معقول برای مردم فراهم شود. امیرمؤمنان علی(‏ع) است میفرماید:
((لو تمثّل لی الفقر رجلاً لقتلته؛ اگر فقر در برابر من، به صورت انسانی مجسم گردد، البته او را می‏كشم.))
علی‏(ع) به خوبی می‏دانست كه فقر ناشی از كمبود اشتغال و امكانات بر هرگونه ارزش و فضیلتی غلبه می‏كند تا در آینده سبب كفر و الحاد و ناسپاسی گردد. بدین دلیل است كه حضرت همیشه و در هر میدانی با این پدیده شوم مبارزه می‏كرد و راه را بر آن می‏بست. از منظر علی‏(ع) بر هر دولت و ملّتی و به عبارت دیگر، بر هر نظام اقتصادی لازم و ضروری است كه در میان افراد خود، فقیری باقی نگذارد؛ زیرا ((فقیر در وطن خود غریب است)). اگر برای‏ اكثر مردم، مرگ دردناك‏ترین حادثه زندگی است، در نظر امام، مرگی بزرگ‏تر از مرگ معمولی است؛ لذا می‏فرماید: ((فقر، مرگ بزرگ‏تر است)).
حكومت حق، شرایطی را فراهم می‏آورد كه در آن، مردم حداقل امكانات اساسی زندگی را داشته باشند و برای همه كسانی كه می‏خواهند كار كنند، امكان كار فراهم باشد و افرادی هم كه از كارشان درآمد كافی كسب نمی‏كنند یا اساساً نمی‏توانند كار كنند، درآمدی به اندازة كفاف را داشته باشند. امام علی(‏ع) در دوران حكومت كوتاه خود، دست كم در كوفه، حداقل امكانات اساسی را برای عموم مردم تأمین كرد؛ چنان‏كه خود فرمود:
ما أصبح بالكوفة احد الّا ناعماً، انّ ادناهم منزلة لیأكل من البّر و یجلس فی الظلّ و یشرب من ماء الفرات.
كسی در كوفه نیست كه در رفاه به سر نبرد، حتی پایین‏ترین افراد نان گندم می‏خورد، سرپناه دارد و از آب گوارا می‏نوشد.
امام زمان(ع) نیز مانند جد بزرگوارش در زدودن فقر می‌کوشد. اما این بار نه‌تنها فقر را کاهش می‌دهد، بلکه به حذف کامل فقر موفق می‌شود؛ زیرا از یك‌سو سرمایه هاى مادى بسیار زیاد مى گردد و رشد اقتصادی پایدار پدید می‌آید. از سوی دیگر، این امكانات عادلانه توزیع میگردد و جلوى فشار و ستم و سودجویان زیاده‌خواه گرفته میشود و در نهایت، مردم نیز از نظر غناى روحى و سطح اخلاق و معرفت و تقوا چنان اوج میگیرند كه دامنه حرص و آز كه سرچشمه تكاثر و بخل و احتكار و تنازع است برچیده میشود. در حدیثى از امام صادق(علیه السلام)چنین میفرماید:
هنگامى كه قائم ما قیام كند ... زمین (با تدبیر امام و تلاش صادقانه مردم) گنج‌ها و ذخایر گران‌بهاى خود را آشكار میسازد؛ آن‌چنان كه مردم آن‌را با چشم خود میبینند و (آن‌چنان غناى ظاهرى و معنوى مردم را فرا میگیرد) كه نمیتوانید كسى را پیدا كنید كه هدیه شما را بپذیرد و یا زكات مال را قبول كند. همه مردم به آن‌چه خدا از فضلش به آن‌ها روزى داده برخوردار و بینیاز میشوند.
امام باقر (ع) می‌فرماید:
و یعطى‏الناس عطایا مرتین فى‏السنة و یرزقهم فى‏الشهر رزقین... حتى لاترى محتاجا الى الزكاة و یجیى‏ء اصحاب‏الزكاة بزكاتهم الى‏المحاویج من شیعته فلا یقبلونها، فیصرونها و یدورون فى دورهم، فیخرجون الیهم، فیقولون: لا حاجة لنا فى دراهمكم ... فیعطى عطاء لم یعطه احد قبله .
(امام مهدى(ع))، در سال دو بار به مردم مال ببخشد و در ماه دو بار امور معیشت‏ بدانان دهد... تا نیازمندى به زكات باقى نماند و صاحبان زكات، زكاتشان را نزد محتاجان آورند و ایشان نپذیرند. پس آنان زكات خویش در كیسه‏هایى نهند و در اطراف خانه‏ها بگردند (براى دستیابى به محتاجى) و مردم بیرون آیند و گویند: ما را نیازى به پول شما نیست... پس دست ‏به بخشایش گشاید، چنان‌كه تا آن روز كسى آن‌چنان بخشش اموال نكرده باشد.
پیامبر اكرم(ص) می‌فرماید:
یكون فى امتى‏المهدى ... والمال یومئذ كدوس، یقوم‏الرجل فیقول: یا مهدى اعطنى، فیقول: خذ .
در زمان مهدى(ع)... مال خرمنی شود. هر كس نزد مهدى آید و گوید: ((به من مالى ده! مهدى بی‌درنگ بگوید: ((بگیر)).
سیاست‌های اقتصادی مهدوی از یک‌سو، فقر را زار و نحیف می‌کند و از سوی دیگر، محبت و برادری و برابری بین مردم، آنچنان ((نظام توزیع عاطفه ها)) را در جامعه جهانی مهدوی پررنگ می‌سازد که خود مردم نیز نیازهای یکدیگر را با جان و دل برآورده می‌کنند. امام باقر(علیه السلام) درباره برادرى در عصر ظهور می فرماید:
((اذا قام القائم جائت المزاملة و یأتى الرجل الى كیس اخیه فیأخذ حاجته لایمنعه)).
هنگامى كه قائم(ع) قیام كند، رفاقت و دوستى خالصانه (در میان مردم) رایج میگردد و اگر مردى دست در جیب برادرش فرو برد و به اندازه نیازش بردارد، برادرش او را منع نمیکند.))
این رفع نیازهای واقعی نشان‌دهندة رشد عقلانی بشر در آن دوران است؛ زیرا مال و ثروت برای رفع نیازهای بشر است و در اموال اغنیا، علاوه بر تکالیف مالی روشنی هم‌چون خمس و زکات، حق معلومی برای نیازمندان درنظر گرفته شده است که بشر در جامعه جهانی مهدوی به این درک کامل می‌رسد که می‌بایست نیازمندان واقعی را در اموالش به اندازه رفع نیاز آنان شریک گرداند. امام باقر(ع) نیز برابری و برادرى كامل را در هنگامه رشد عقول و تكامل اخلاق (عصر ظهور) میداند و میفرماید:
آیا شما در نزد برادرتان میروید و دست در جیب او مى برید و به اندازه نیازتان برمى دارید و او مانع شما نمیگردد؟ راوى مىگوید: گفتم این رسم در میان ما نیست. امام فرمود: پس قابل توجه نیست. گفتم: آیا هلاكت در پیش است؟ فرمود: این مردم هنوز به رشد عقلانى نرسیده‌اند.
امام كاظم(ع) نیز آرزوى خود را در ارتباطات اجتماعى مسلمانان چنین بیان میدارد:
اى عاصم! چگونه پیوندهاى اجتماعى را محكم میدارید و دیگران را در مال خود شریك میسازید؟ ... آیا در تنگدستی‌ها كسى از شما به دكان یا منزل برادرش میرود و آن‌چه را نیاز دارد برمیدارد و (صاحب آن) مانع او نمیگردد؟ گفت: نه چنین نیستیم. امام فرمود: شما (در روابط اجتماعى) آن‌طور كه من دوست دارم نیستید.

3. كاهش مداوم نابرابری‌ها
مطابق اصل مشارکت و اصل توزیع، صاحبان کار و سرمایه بهتر و بیش‌تر، حقشان است که بهتر و بیش‌تر داشته باشند و این نابرابری‌ها عین عدالت اقتصادی است. اما نابرابری‌های ظالمانه ناشی از بازار کار، مالکیت، انواع دوگانگی‌ها مانند دوگانگی‌های منطقه‌ای، شهری و روستایی و جنوب و شمال جهان، منشأی غیر از اصول یادشده دارند و باید با آن‌ها مبارزه شود. بنابراین اصول عدالت اقتصادی، به‌ویژه اصل باز توزیع و اصل هماهنگی، اقتضا دارند تا توازن و همسنگی در رفاه اقتصادی میان همة اعضای جامعه بشری برقرار شود. به‌همین دلیل، می‌بایست سیاست‌های ایجابی و سلبی اقتصادی به‌طور هم‌زمان در نهادهای گوناگون اقتصادی تغییراتی را به‌وجود آورند. اسلام عزیز با توزیع برابر امکانات عمومی، تصحیح نهادهای اقتصادی مالکیت و اشتغال، نهی ربا و عرضه نظام مشارکت در کار و سرمایه و سیاست‌های ضد فساد، تبعیض و نابرابری‌های نامشروع و غیر قانونی را در جامعه کاهش می دهد و زمینه را برای فرصت‌های برابر اقتصادی برای همه فراهم می‌سازد. البته نتیجه نهایی برابری نخواهد بود؛ ولی همسنگی و توازن نسبی در رفاه اقتصادی در نظام اقتصادی اسلام تحقق می‌یابد.
در توزیع برابر امکانات عمومی که نقشی کلیدی در توازن اقتصادی دارد، متأسفانه بشر در طول تاریخ خود، همواره با این مشكل روبه‌رو بوده كه ثروت‏های عمومی را افراد خاص و طبقاتی ویژه دست به‏ دست كرده، مردم عادی از دستیابی به آن‏ها محروم بوده‌اند. امام رضا(ع) یكی از سنت‏های پیامبر گرامی اسلام(‏ص) را توزیع عادلانه ثروت‏های عمومی دانسته و در معرفی كسانی كه سنت پیغمبر(ص) را تغییر داده بودند می‏فرماید:
از جمله كارهای خلاف شرعی كه كردند، اموال را در اختیار مشتی ثروتمند قرار دادند تا میان آنان دست به دست بگردد.
امام باقر(ع) از پیامبر گرامی اسلام(‏ص) نقل می‏كند كه فرمود:
پنج كس را من و هر پیغمبر مستجاب‏الدعوه‏ای نفرین كرده‏ایم: آن كس كه چیزی بر كتاب خدا بیفزاید، آن كسی كه سنت مرا فرو گذارد... و كسی كه فی‏ء (اموال عمومی) را به خود اختصاص دهد و آن را برای خویش حلال شمارد.
یعنی كسانی كه تصرف در اموال عمومی را برای خود حلال می‏شمارند در ردیف تحریف‏كنندگان كتاب خدا هستند.
این آموزه محمدی(‏ص)، پس از پیامبر خدا (ص) تغییر داده شد؛ به گونه‌ای كه امیرمؤمنان‏(ع) هنگام خلافتش برای توزیع برابر فی‏ء (اموال عمومی) سرزنش می‏شد. با این وجود، حضرت(ع) درآمدهای عمومی را كه بیش‌تر آن از زمین‏های خراجی به‏دست می‏آمد، به طور مساوی میان همه مسلمانان تقسیم می‏كرد و عرب، عجم، مهاجر، انصار، سیاه، سفید و حتی بردگان آزادشده با اربابان و موالی خود، همگی به طور یكسان از درآمدهای عمومی برخوردار بودند.
پیامبر گرامی اسلام(ص) درباره فرزند عزیزش، مهدی(ع)، می‌فرماید:
به مهدى بشارتتان میدهم. او از میان امت من برانگیخته مى شود ... ساكنان آسمان و زمین از او خشنود خواهند بود. او مال را به‌نحو صحیح تقسیم می كند. مردى پرسید به نحو صحیح به چه معناست؟ فرمود: میان همه مساوى.
امام باقر(ع) نیز میفرماید:
امام قائم(ع) (اموال را) مساوى تقسیم مىنماید و میان همه مردم ـ چه نیكوكار و چه بدكارـ به عدالت رفتار مینماید.
یکی از سرچشمه‌های مهم نابرابری در جوامع امروزی، مالکیت‌های بزرگ و مولدی است که به‌طور موروثی یا از طریق اعمال قدرت و ثروت، قدرتمندان و ثروتمندان به‌دست می‌آورند و بر درآمد خود بیش از پیش می‌افزایند. امام زمان(ع) در حکومت جهانی خود، مانع چنین ثروت‌هایی خواهد شد و قطایع که همان مالکیت‌های بزرگ مانند روستاها، اراضی بسیار و قلعه‌هاست و حاکمان و ثروتمندان و قدرتمندان آن‌ها را به نام خود ثبت می‌کنند، همگی در اختیار امام (عج) قرار می‌گیرند. امام صادق(ع) می‌فرماید:
((آن‌گاه که قائم ما قیام کند، قطایع از بین می‌رود، به گونه‌ای که دیگر قطایعی در میان نخواهد بود)).
البته این بدان معنا نیست که مردم عادی از دستیابی به زمین و دارایی‌ها محروم خواهند بود؛ بلکه حتی در آن زمان، امام(عج) بدان‌ها بیش‌تر واگذار خواهد کرد تا سطح نابرابری‌ها بیش‌تر کاهش یابد.
عبدالله بن سنان می‌گوید: پدرم به امام صادق(ع) گفت: من مقداری از زمین‌های خراجی را در اختیار دارم و در آنها کشت و زرع کرده‌ام. حضرت قدری ساکت مانده، آن‌گاه فرمود: ((اگر قائم ما قیام کند، سهم تو از زمین بیش از این است)).
در آن عصر، دوگانگی‌های منطقه‌ای، بین‌المللی و دیگر دوگانگی‌های مخرب عدالت اقتصادی از میان می‌روند؛ زیرا امام عدل، با اشراف و نظارت و دلسوزی خود و تعهدی که در میان کارگزارانش به‌وجود می‌آورد و مشارکتی که از مردم متعهد و مسؤل می‌طلبد، با توجه به تکامل علوم و صنایع و نابودی نهادهای شیطانی و ستمگر، جایی برای دوگانگی باقی نمی‌گذارد. امام باقر(ع) می‌فرماید:
((القائم منا... تطوى له‏الارض... فلا یبقى فى‏الارض خراب الا عمر)).
زمین براى قائم ما در هم پیچیده میشود (و همه چیز در كنترل و نظارت دقیق ایشان است) ... و در زمین، جاى خرابى باقى نمیماند مگر اینكه آباد و عمران گردد.
پیامبر اكرم(ص) نیز فرموده‌اند:
((و یظهرالله له كنوزالارض و معادنها))
((خداوند براى قائم(ع) گنج‌ها و معادن زمین را آشكار مى‏سازد)).
روایاتی نیز وجود دارند که دلالت کاملی بر رفع دوگانگی منطقه‌ای و آبادانی و سرسبزی کشورهایی دارند که از لحاظ جغرافیایی بسیار دور از ذهن است که تمام نقاط سرزمینشان باطراوت و سرسبز باشد. اما در آن عصر، همه‌جای آن کشورها به برکت جهانی‌سازی مهدوی و باران‌های مفیدی که می‌بارد آباد می‌شود. امام على(ع) میفرماید:
... چون قائم(ع) قیام كند، آسمان ـ چنان‌كه باید ـ باران بارد و زمین گیاه رویاند ... به گونهاى كه یك زن [دركمال امنیت و آرامش] از عراق در آید و تا شام برود و جز بر زمین‌هاى سرسبز گام ننهد.

هرچند روایات معدودی درباره توصیف جهانی‌سازی مهدوی و شاخص‌های عدالت اقتصادی آن عصر وجود دارد، اطلاق برخی روایات نشان‌دهنده این نکته است که انواع تبعیض‌ها و تجاوزها بر طرف شده و عدل در هر جا که جامعه‌ای انسانی وجود داشته باشد، گسترش می‌یابد. از امام باقر(ع) نقل شده است:
((اذا قام قائم اهل البیت قسّم بالسّویّة و عدل فى الرّعیّة)).
در حكومت قیام‌كنندة اهل بیت پیامبر، قسط و عدل (به معناى عدم تبعیض در تقسیم بیت المال و رعایت حقوق مردم) به طور كامل اجرا خواهد شد.

4. آموزه کفایت در مصرف
تأمین نیازهای واقعی بشر و دستیابی به رفاه واقعی اقتصادی، بالاترین هدف عدالت اقتصادی است. اما متأسفانه قرن بیستم شاهد پدیدة جدیدی در تاریخ اقتصادی بشر بوده که ((مصرف گرایی)) را بالاترین هدف در زندگی قرار داد و این روند در قرن بیست‌ویکم نیز همچنان با شدت بیش‌تر ادامه دارد. بنیاد جهانی‌سازی سرمایه‌سالارانه بر اساس ثروت و لذات جسمی و خوشی‌های حسی قرار گرفته است و این موارد تنها یا مهم‏ترین ارزش‌هاى ممكنى هستند كه انسان غربی در راه تحققش تلاش مى‏كند. مصرف هدف نهایى زندگى اقتصادى و اصل متعالى ((سعادت)) بنتامى مهم‏ترین توجیه‏كننده هر تلاش و كار بشرى شد. همچنان كه برترین فضیلت‏ها، دستیابى به بیش‌ترین درآمد و اشباع تمایلات شد. هر كارى كه فرد براى دستیابى به این هدف انجام دهد مباح است؛ زیرا سود مخصوص به خود و در نتیجه در پایان كار، سود عموم را تحقق مى‏بخشد. این فلسفه، سهم اساسى در انحطاط اینچنین اخلاقى در غرب داشت؛ انحطاطى كه ممكن بود تا حد زیادى كاهش ‏یابد، اگر اعتقادات دینى و ارزش‌هاى اخلاقى باقى مى‏ماند و نقش پالایش اخلاقى اجتماع را ایفا مى‏كرد. زادگاه این شیوه، زندگى آمریكایی است و لفظ ((آمریكایى)) روح آن را به بهترین شكل مجسم مى‏نماید. ویكتور لِبو تحلیلگر خرده‌فروشى در دوره وفور آمریكا پس از جنگ دوم جهانى، چنین اعلام مى‏كند:
اقتصاد فوق‌العاده بارآور ما چنان مى‏طلبد كه ما مصرف را به شیوة زندگى خویش بدل كنیم، كه خرید و فروش كالاها را به صورت آیین در آوریم. مى‏طلبد كه اقناع خود، اقناع روح خود را در مصرف بجوییم. ما نیازمند آنیم كه چیزها مصرف شوند، بسوزند، فرسوده و تعویض شوند و با سرعتى رو به تزاید اسقاط گردند.
مطابق آمارهاى سال 1992، در یک تقسیم‌بندی بوم‌شناختی، مردم دنیا در سه طبقه كلى جاى مى‏گیرند: ((جامعه مصرفى))، ((جوامع با درآمد متوسط و فقیران)). فقیران دنیا كه رقم آنها 1/1 میلیارد نفر است، شامل همه خانوارهایى مى‏شوند كه متوسط درآمد براى هر عضو خانواده كمتر از 700 دلار باشد. اینان اغلب روستاییان افریقایى، هندى و سایر مناطق جنوب آسیا هستند. اینان تقریباً به طور انحصارى از غلّه، محصولات ریشه‏اى و بقولات تغذیه مى‏كنند و بیش‌ترشان آب ناسالم مى‏نوشند. این گروه بیش‌تر در كلبه‏ها و حلبى‌آبادها زندگى مى‏كنند، پیاده مسافرت مى‏نمایند و بیش‌تر دارایى آن‌ها از سنگ، چوب و دیگر مواد موجود در محیط محلى ساخته شده است. این یك پنجم جمیعت دنیا فقط 2 درصد از درآمد جهان را به خود اختصاص مى‏دهد.
3/3 میلیارد نفر از مردم طبقه متوسط دنیا بین 700 تا 7500 دلار در ازای هر عضو خانواده درآمد دارند. اینان بیش‌تر در آمریكاى لاتین، خاورمیانه، چین و شرق آسیا زندگى مى‏كنند. این طبقه همچنین خانواده‏هاى كم درآمد در بلوك شوروى سابق و كشورهاى صنعتى را نیز در بر مى‏گیرد. به‌جز یك عده قابل توجه این قشر، دیگران اغلب رژیم غذایى مبتنى بر غله و آب دارند و در خانه‏هاى متوسط مجهز به برق، روشنایى، رادیو و به‌طور روز افزون یخچال و ماشین لباس‌شویى زندگى مى‏كنند. اینان با اتوبوس، قطار و دوچرخه مسافرت مى‏كنند و دارایى آن‌ها شامل ذخیره متوسطى از كالاهاى بادوام است. این طبقه مجموعاً 33 درصد درآمد جهانى را به خود اختصاص مى‏دهد.
حدود 1/1 میلیارد نفر، از اعضاى ((جامعه مصرفى جهانى)) هستند كه شامل همه خانوارهایى مى‏شود كه درآمد سرانة اعضای خانواده در سال از 7500 دلار بالاتر است. اعضاى این ((جامعه مصرف جهانى)) از گوشت و غذاهاى بسته‌بندىشده تغذیه مى‏كنند و نوشابه و دیگر نوشیدنی‌ها را از بسته‌بندى‏هاى یكبار مصرف مى‏آشامند. بخش عمدة اوقات خود را در ساختمان‌هایى به‌سر مى‏برند كه هواى آن كنترل شده است و به یخچال و ماشین لباس‌شویى، خشك‌كن و آب گرم فراوان، ماشین ظرف‌شویى، اجاق مایكروویو و بسیاری از دیگر وسایل برقى نو ظهور مجهز مى‏باشند. اینان با اتومبیل و هواپیما مسافرت مى‏كنند و گردشان را كالاهاى كم‌عمر یك‌بارمصرف گرفته است. این جامعه مصرفى 64 درصد درآمد جهانى را كسب مى‏كند (32 بار بیش از طبقات فقیر).
قسمت عمده آمریكاى شمالى، اروپاى غربى، ژاپن، استرالیا و شهروندان سنگاپور، هنگ كنگ و شیخ‌نشین‏هاى نفتى خلیج فارس به این جامعه تعلق دارند. شاید نیمى از مردم اروپاى شرقى و كشورهاى مستقل مشترك‌المنافع روسیه نیز جزو این جامعه باشند. همان‌طور كه حدود یك پنجم مردم آمریكاى لاتین، آفریقاى جنوبى و كشورهاى تازه صنعتى شدة آسیا، مانند كره جنوبى، نیز در این گروه جاى مى‏گیرند.
البته تذكر این نكته لازم است كه در این جامعه مصرفى 1/1 میلیارد نفرى، سهم بیش‌تر اسراف و تبذیر از آن طبقات ثروتمند این جامعه است. ثروتمندان در مقایسه با مصرف كنندگان دیگر، پول بیش‌ترى كسب مى‏كنند. منابع طبیعى را بیش‌تر مصرف مى‏كنند و نظام‌هاى بوم‌شناختى را بیش‌تر آشفته مى‏سازند.
به‌هرحال، ظهور جامعه مصرفى را مى‏توان از روى مصرف سربه‌فلك‌كشیده‌اى معلوم كرد كه به‌صورت نماد عصر جدید درآمده است. از نیمة قرن بیستم، مصرف سرانه مس، انرژى، گوشت، فولاد و چوب در سراسر جهان تقریباً دو برابر، سرانة مالكیت اتومبیل و مصرف سیمان چهار برابر، سرانة مصرف پلاستیك پنج برابر، سرانة مصرف آلومینیم هفت برابر رشد یافته و سرانة مسافرت هوایى 33 برابر گردیده است. بهره كشى جامعه مصرفى از منابع طبیعى به صورت مصرف مسرفانة آب و غذا، استفاده تجملى از اتومبیل و هواپیما و بهره‌بردارى سرسام‌آور از مواد آلوده‌ساز و داراى پیامدهاى زیست محیطى مانند سیمان، فولاد و كاغذ، به خوبى در كتاب ((جامعه مصرفى و آینده زمین)) تبیین گردیده است. اما آن‌چه مهم است، این نكته مى‏باشد كه اقتصادهاى جوامع مصرفى، به‌ویژه جوامع سرمایه‌دارى صنعتى، تداركاتى مصرف خود را نه فقط از منابع طبیعى خود، بلكه به‌طور عمده از منابع طبیعى جوامع غیر مصرفى (جوامع با درآمد متوسط و جوامع فقیر) تأمین كرده و این خطوط تداركاتى جهانى داغ پاك نشدنی خود را بر اكوسیستم‌هاى خشكى مى‏گذارند.
به‌هر تقدیر، جهان سرمایه‌دارى با رفتارهاى نابخردانة خود و مصرف بیرویة منابع سبب شده است كه خاك تخریب شود، تنوع بیولوژیكى كاهش یابد، آب آلوده شود و هدر رود و خلاصه، كلّ اكوسیستم صدمه ببیند. این تمدن، طالب مصرف است و مشوّق آن. با ایجاد نیازهاى كاذب، دل انسان‌ها را براى مصرف بیش‌تر به تپش مى‏اندازد و بر شوق مصرف مى‏افزاید.
اما بشریت باید تصویر روشن واقعیات را فراروى خود قرار دهد و به‌دنبال راه حل‌هاى مؤثرى باشد كه مى‏توانند رفتارهاى مصرفى و مخلّ به حال امروز و فرداى كرة زمین را تغییر دهند. در این میان، آن‌چه اهمیت بیش‌ترى دارد، تغییر در ارزش‌ها و نوع نگاه به انسان، طبیعت و كلّ هستى است. باید با این ایده فراگیر که ((بیشتر یعنی بهتر)) مبارزه کرد. مردم جوامع مصرفى مى‏باید شیوه زندگى خاصى را در پیش بگیرند كه نوعى برگردان ـ از نظر فنى پیچیده ـ الگوى زندگى كسانى باشد كه هم‌اكنون در پله‏هاى پایین‏تر نردبان اقتصاد جاى گرفته‏اند. پیشرفت‌هاى علمى، قوانین بهتر، تجدید ساختار صنایع، پیمان‌هاى جدید، مالیات‌هاى زیست محیطى و مبارزات گروه‌هاى مردمى، همه مى‏توانند جامعه مصرفی را در رسیدن به این هدف یارى دهند. اما براى تأمین محیط زیستى كه بتواند زندگى بشریت را تأمین كند، باید ارزش‌هاى خود را دگرگون كرد. اى.اف. شوماخر، نقاد اجتماعى در سخنرانی‌هاى سال 1977 خود در سراسر ایالات متحده، اظهار داشته است كه:
فورى‏ترین نیاز زمان ما لزوم بازساخت ما بعد الطبیعه هست و خواهد بود و باید عالى‏ترین تلاش‌مان در راه روشن ساختن ایمان عمیق‌مان درباره مسئله آدمى باشد؛ این‌كه انسان از كجا آمده است؟ هدف زندگى چیست؟
اسلام عزیز هدف زندگی را قرب به خدا تعیین کرده است و برای تشخیص صحیح نیازهای واقعی از نیازهای کاذب، آموزه‌های دینی به ما می‌گویند که تقوا کلید و جداكنندة حق و باطل است:
یِا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إَن تَتَّقُواْ اللّهَ یَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً .
اى كسانى كه ایمان آورده‏اید، ] اگر از مخالفت فرمان[ خدا بپرهیزید، براى شما وسیله‏اى جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمى‏دهد ]روشن‏بینى خاصّى كه در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت[.
برخلاف عصر جهانی‌سازی سرمایه‌سالارانه که نیازهای واقعی از نیازهای کاذب، توسط بیش‌تر مردم دنیا تشخیص داده نمی‌شود و مصرف‌گرایی از طریق ((جامعه مصرفی جهانی)) به دو جامعه دیگر متوسط و فقیر با تبلیغات و چشم و هم‌چشمی سرایت می‌کند، در عصر جهانی‌سازی مهدوی، حکمت و عقل عملی بشر در اثر تقوا به تکامل می‌رسد و مردم به آن روشن‌بینی خاص قرآنی می‌رسند. امام باقر(علیه السلام)در روایت ابوخالد كابلى میفرماید:
((اذا قام قائمنا وضع یده على رؤس العباد، فجمع به عقولهم و اكمل به اخلاقهم)).
هنگامی كه قائم(علیه السلام) ظهور كند، شعاع نورانیت و هدایتش همة بندگان خدا را فرا میگیرد و عقول مردم متمركز و اخلاقشان به واسطه آن امام بزرگوار كامل میشود.

رفتار امام(عج) به عنوان انسانی کامل، به‌همراه یاران خالص و کامل خود در عرصه فردی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، به‌تدریج، نهادهای قدیمی ضعیف یا شیطانی را اصلاح یا تغییر داده و نهادهای جدیدی ابداع کرده و ساختارهای نوینی به‌وجود می‌آورد. آن ساختارها به تدریج، تعداد انسان‌های کامل و نخبه و نوآور را تکثیر نموده و این فرایند تأثیر متقابل نوآوران بر نهادهای قدیم و نهادهای جدید و بر افراد جامعه جهانی، اهداف جهانی‌سازی مهدوی را در زمینه تشخیص نیازهای واقعی از نیازهای کاذب، قوام بودن ((مال)) و مصرف به حد کفایت برای همگان، محقق خواهد ساخت. در آن عصر است که بشر قوام بودن مال را به‌طور کامل درک کرده و ارزش‌ها و نهادهای جدید قدرت، ترک اسراف و تبذیر را برای انسان‌ها امکان‌پذیر می‌کنند. هنگامی که قوام بودن مال به گونه‌ای صحیح درک شود، عقلانیت اقتصادی با ارزش‌های واقعی هستی هماهنگ شده و کارایی مطلق اقتصادی (کارایی بدون هزینه اجتماعی) تحقق می‌یابد. رسول خدا (ص) درباره درک عمیق آدمیان، حتی مجرمان و گنهکاران آن عصر نسبت به اموال می‌فرماید:
زمین بهترین چیزهایی که در دل دارد، بیرون می‌ریزد؛ مانند پاره‌های طلا و نقره. آن‌گاه قاتل می‌آید و چنین می‌گوید: برای این‌ها دست به قتل زدم و کسی که قطع رحم کرده است می‌گوید: این باعث قطع رحم شده بود. دزد می‌گوید: برای این دستم بریده شد. پس همگی طلا را رها می کنند و چیزی از آن بر نمی‌دارند.
معنی اسراف و قوام مال: در آیه ?وَ الَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسرِفُوا وَ لَمْ یَقْترُوا وَ كانَ بَینَ ذَلِك قَوَاماً? واژه‌های انفاق، اسراف و قوام را بررسی می‌کنیم.
((انفاق)) به معنی هزینه كردن و بذل و بخشش مال برای نیازهای خود یا دیگران است و می‌توان گفت این واژه اعم از انفاق اصطلاحی بوده و با مصرف در اصطلاح اقتصادی آن مترادف می‌باشد. در تفسیر اسراف و اقتار كه نقطه مقابل یكدیگرند، مفسران سخنان گوناگونی دارند كه روح همه به یك امر باز می‌گردد و آن این است ‌كه اسراف مصرف بیش از حد و در غیر حق و بیجا مصرف گردد و اقتار آن است كه كم‌تر از حق و مقدار لازم بوده باشد.
كلمه قوام - به فتح قاف - نیز به معنای حد وسط و معتدل است و همین كلمه به كسر قاف به معنای مایه قوام هر چیز است. جملة بین ذلك متعلق است به قوام. بنابراین معنای آیه این است كه بندگان رحمان انفاق می‏كنند و انفاقشان همواره در حد وسط و میان اسراف و اقتار است. امام صادق(ع) در یك تمثیل، میان سه حالت ((اسراف))، ((اقتار)) و ((قوام)) مقایسه مناسبی می‌نمایند. ایشان مشتی سنگریزه را گرفته و آن را در دست مبارك فشردند، به گونه‏ای كه هیچ دانه‏ای از آن فرو نیفتاد. سپس فرمود:
((این رفتاری است كه خداوند در كتاب خود، از آن به بخل یاد كرده است)). آن‌گاه دست خود را به طور كامل باز كرد، به گونه‏ای كه هیچ ریگی در آن باقی نماند. بعد فرمود: ((این نیز اسراف است)). مشتی دیگر از ریگ برداشته و دست را به گونه‏ای گشود كه مقداری از ریگ ریخت و مقداری در آن باقی ماند و فرمود: ((این است قوام و حدّ وسط)).
دربارة ملاک تشخیص قوام و حد وسط، برخی، از جمله مرحوم نراقی، در این باره قائل‌اند که:
ملاك تشخیص اعتدال و وسط، عرف است؛ زیرا مرجع در شناخت ‏حقایق معانى لغوى مصادیق عرفى است و از نظر عرف، حد وسط عبارت است از هزینه كردن مال به اندازه نیاز و یا به مقدارى كه با موقعیت ‏شخص تناسب دارد. بنابراین هرگونه هزینه و انفاق مال خارج از این دو ملاك ـ رعایت نیاز و تناسب با موقعیت ـ اسراف است؛ چه این كه اتلاف و تضییع مال باشد، خارج از موقعیت فرد باشد و یا مورد نیاز نباشد.
به هر حال، محاسبه مقدار مصرف تجملى و مسرفانة اجتماعات بشرى روشن مى‏سازد كه اگر ارزش‌های الهی حاکم شوند و این اسراف‌ها و شادخواری‌ها به صورتى درست و اصولى مهار گردد و با انضباط و قانونى سازش‏ناپذیر، جلوی عیاشى و ریخت‏وپاش‌هاى بیش از اندازه گروه اشراف رفاه‏طلب و شادخوار گرفته شود، نیازهاى كل بشریت ‏برآورده مى‏شود و زندگى همگان در روى زمین تامین میگردد. مطالعه آمار و ارقام منتشرشده از طرف سازمان‌هاى خواروبار و تولید و مصرف جهانى، هم‌چنین آمارهاى اقتصادى كشورها این موضوع را ثابت مى‏كند كه تنها از اضافه غذایى كه در برخى كشورهاى سرمایه‏دارى در ظرف‌هاى زباله مى‏ریزند یا مصرفى بیش از اندازه دارند و مواهب طبیعى را اسراف مى‏كنند، مى‏توان برخى كشورهاى پرجمعیت جهان را به خوبى تغذیه كرد. در سال‌هاى اخیر، دنیا سالانه حدود 250 میلیون تن غله و دانه‏هاى غذایى تولید كرده و كشورهاى توسعه‏یافته با داشتن تنها ربع جمعیت جهان، بیش از نیمى از این تولیدات را مصرف مى‏كنند. حیوانات آن‌ها یك چهارم تمامى غله دنیا را مى‏خورند كه معادل است ‏با غذاى مصرفى‏3/1 میلیارد از مردم چین و هند. در آمریكا براى سرسبز نگاهداشتن زمینهاى گلف، چمن‌ها و قبرستان‌ها سالانه بیش از 2 میلیون تن كود شیمیایى از میان مى‏رود و این مقدار برابر است ‏با كمبود كود مصرفى در كشورهاى عقب‌نگه‌ داشته شده. اگر این مقدار كود در كشورهاى جهان سوم مصرف مى‏شد، مى‏توانست اضافه تولیدى برابر با 15 تا 20 میلیون تن غله داشته باشند. نمونه دیگر مصرف‌هاى اضافى و اسرافى هزینه‏هاى سرسام‏آور نظامى است. اكنون همة كارشناسان سرشناس و حتى كارشناسان محافظه‏كار، به این نتیجه رسیده‏اند كه تنها راه چیرگى بر بحران مالى جهان، جابه‏جا كردن اعتباراتى است كه به هزینه‏هاى نظامى اختصاص یافته است. بر باد دادن بى‏حساب اعتبارات دولتى در راه سیاست‌هاى تسلیحاتى از عوامل مهم برانگیزنده مشكلات كنونى اقتصاد جهان است. این حرف را حتى مى‏توان به شكل صریح‌ترى بیان كرد: مسابقه تسلیحاتى راه را بر بهبود و رشد اقتصادى جهان مى‏بندد. با هزینه تولید یك هواپیماى جنگى مى‏توان حدود 000/40 داروخانه روستایى برپا كرد. هزینة تولید زیردریایى هسته‏اى مساوى است‏ با مجموعه بودجه‏هاى آموزشى‏23 كشور رو به رشد با 160 میلیون كودك كه در سنین مدرسه رفتن هستند . 

ناصر جهانیان

ادامه دارد ...
 -------------
 منبع :
www.entizar.ir

iconبرچسب‌ها : امام زمان(ع), منتظر, جهانی سازی, عدالت اقتصادی و مهدویت, مهدوی, قائم(ع),
icon دنبالک ها: جهانی سازی، عدالت اقتصادی و مهدویت - بخش اول, حضرت مهدی(عج) و آسایش اقتصادی بشر, آثار ظهور امام زمان(عج) چیست؟ (شکوفایی اقتصاد و رفاه اجتماعی), وضعیت اقتصادی جامعه در عصر حکومت امام زمان (ع), اقتصاد در عصر ظهور امام زمان (عج), ویژگی های اقتصادی زمامداری امام زمان (عج),
  • نوشته شده توسط : میثم طاهری
  • در تاریخ : سه شنبه 7 آذر 1391
  • نظرات()